संगठनात्मक संरचना र जनशक्ति

संगठनात्मक संरचना -

       यस मन्त्रालयमा निम्नानुसार महाशाखाहरु रहेका छन् ।

• योजना, मूल्यांकन तथा प्रशासन महाशाखा
• विज्ञान तथा सूचना प्रविधि प्रवर्द्धन महाशाखा
• वातावरण महाशाखा
• कानून तथा महासन्धि महाशाखा

       यस मन्त्रालय अर्न्तर्गत जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, वैकल्पिक उर्जा प्रवर्द्धन केन्द्र, राष्ट्रिय सूचना प्रविधि केन्द्र,

       राष्ट्रिय विधि विज्ञान प्रयोगशाला विकास समिति र वि.पी.कोइराला मेमोरियल प्लानिटेरियम तथा अव्जरभेटरी विकास समिति,

       संयुक्त राष्ट्रसंघ पार्क विकास समिति रहेका छन् ।

       यस मन्त्रालय अर्न्तर्गत विभागस्तरीय कार्यालयको रुपमा जल तथा मौसम विज्ञान विभाग रहेको छ र यस विभाग अर्न्तर्गत ४८ कार्यालयहरु रहेका छन् ।

       साथै यो मन्त्रालय सूचना प्रविधि उच्चस्तरीय आयोग र नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठानको सर्म्पर्क मन्त्रालयको रुपमा रहि आएको छ ।

जनशक्ति

यस मन्त्रालय र अर्न्तर्गतका निकायहरुको जनशक्ति विवरण निम्नअनुसार छ ।

मन्त्रालय अर्न्तर्गतका निकायहरु

  जल तथा मौसम विज्ञान विभाग

       देश विकासको पूर्वाधार निर्माणको लागि आवश्यक जल तथा मौसम विज्ञान सम्बन्धी तथ्याङ्क संकलन, प्रशोधन, प्रकाशन एवं वितरणको साथै र्सवसाधारणको लागि मौसम भविष्यवाणी, पर्यटन प्रवर्द्धन एवं विकासका लागि विभिन्न हिमाल आरोहणमा जाने पर्वतारोही तथा उच्च पहाडी भेगमा जाने पर्यटकको लागि उच्च वायुमण्डलीय मौसमी सूचना, सुरक्षित मौसमी सूचना, राष्ट्रिय तथा अन्तरािाट्रय हवाई उडानको लागि गन्तव्य स्थान सम्मकै विभिन्न मौसमी चेतावनी सहितको   En-route  मौसमी सूचना एवं प्राकृतिक विपत्ती न्यून गर्नका लागि आवश्यक मौसम तथा बाढी भविष्यवाणी गर्ने एवं नेपालका ताल, हिमतालहरुको अध्ययन गर्ने उद्देश्य राखी २०४४ सालमा यस विभागको स्थापना भएको हो ।

   वैकल्पिक उर्जा प्रवर्द्धन केन्द्र

       वायोग्याँस, लघु जलविद्युत, सौर्य उर्जा, वायु उर्जा, सुधारिएको चुलो, भूतापीय (तातोपानी) उर्जा जस्ता स्वच्छ तथा वातावरण मैत्री वैकल्पिक उर्जाको समुचित तथा दीगो विकास गरील्याउनेस रोजगारीको अवसरमा वृद्धि गर्ने, वातावरणीय दीगोपन कायम राख्न सघाउने जस्ता उद्देश्य प्राप्तिका लागि विकास समिति ऐन, २०१३ वमोजिम वैकल्पिक उर्जा प्रवर्द्धन विकास समिति अर्न्तर्गत रहने गरी वैकल्पिक उर्जा प्रवर्द्धन केन्द्रको स्थापना २०५३ साल कार्तिक १८ गते भएको हो ।

राष्ट्रिय विधि विज्ञान प्रयोगशाला

       अपराध अनुसन्धान तथा न्याय सम्पादनमा आवश्यक भौतिक सबुत प्रमाणलाई निष्पक्ष तथा भरपर्दो तरिकाले परीक्षण गराउन एउटा साधन सम्पन्न, स्वतन्त्र एवं स्वशासित विधि विज्ञान प्रयोगशालाको आवश्यकता शाही न्याय सुधार आयोग -२०४०) को प्रतिवेदनमा उल्लेख भएअनुसार बि.सं. २०४३ मा तत्कालिन रोनाष्ट अर्न्तर्गत राष्ट्रिय विधि विज्ञान प्रयोगशालाको स्थापना भएको हो । न्याय सम्पादनको लागि कुनै पनि जीव, निर्जिव बिषय बस्तु वा दशी वा भौतिक तथा रसायनिक चीजहरुको वैज्ञानिक परीक्षण गरी राय प्रतिवेदन दिने र विधि विज्ञानको विकासको लागि अध्ययन, अनुसन्धान, तालिम आदि संचालन गर्ने मुल उद्देश्य सहित स्थापित यो प्रयोगशाला २०५२ देखि राष्ट्रिय विधि विज्ञान प्रयोगशाला बिकास समितिको रुपमा रहेको छ ।

. वी.पी. कोईराला मेमोरियल प्लानेटेरियम तथा अव्जरभेटरी र विज्ञान संग्रहालय विकास समिति

       नेपालमा प्लानेटेरियम, वेधशाला तथा विज्ञान संग्रहालयको स्थापना, सञ्चालन तथा विकास गरी जनमानसमा वैज्ञानिक चेतना तथा संस्कारमा अभिवृद्धि गर्ने, ब्रम्हाण्ड विज्ञान तथा खगोल विज्ञानको र्सार्थक ज्ञानलाई जनामानसमा प्रवाहित गर्ने उद्देश्य लिई विकास समिति ऐन, २०१३ वमोजिम वी.पी. कोईराला मेमोरियल प्लानेटोरियम तथा अव्जरभेटरी र विज्ञान संग्रहालय विकास समितिको गठन २०४८ सालमा भएको हो ।

   राष्ट्रिय सूचना प्रविधि केन्द्र

       सूचना प्रविधिको  विकास एवं विस्तारको लागि नीति तथा योजनाको कार्यान्वयन, सरकारी निकायहरुमा कम्प्युटर अभिलेखीकरण, वेवर्साईट डिजाईन, प्रवाह र अध्यावधिकरण, सूचना प्रविधिको अनुसन्धान तथा विकास, राष्ट्रियस्तरमा सूचना संकलन र डाटा डिपोजिटरीका रुपमा काम गर्ने जस्ता उद्देश्यका साथ वि.सं. २०५८ सालमा यस केन्द्रको स्थापना भएको हो ।

  संयुक्त राष्ट्रसंघ पार्क विकास समिति

       संयुक्त राष्ट्र संघको ५० औं वाषिर्क उत्सब मनाउने सिलसिलामा संयुक्त राष्ट्र संघको आहृवानमा शान्ति स्थापनार्थ राष्ट्र संघमा खटिई गई वीर गति प्राप्त गरेका सम्पूण् नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र निजामती कर्मचारी समेतको सम्झनामा शंखमूल देखि टेकु दोभान सम्म वागमती नदीको दुवै किनारमा एक हरियाली एवं स्वच्छ पार्क निर्माण गरी त्यस पार्क क्षेत्र भित्र एक संस्मरणात्मक यु.एन. (U.N. Memorial Pillar) स्थापना गरी सुव्यवस्थित रुपले पार्कलाई संचालन गर्ने उद्देश्य राखी २०५२ सालमा संयुक्त राष्ट्र संघ पार्क विकास समितिको गठन गरिएको हो । समितिको कार्यक्षेत्र अर्न्तर्गत शंखमूल देखि टेकु दोभान सम्मको वागमती नदीको दुवै किनाराको भू-भागमा नदी नियन्त्रण गर्ने, ढल प्रणाली सुदृढ गर्ने, पार्क निर्माण गर्ने, ऐतिहासिक, प्राचिन र धार्मिक सम्पदा मठ-मन्दिर आदिको संरक्षण गर्ने विषयहरु रहेका छन् ।

मन्त्रालय सम्बद्ध निकायहरु

सूचना प्रविधि उच्चस्तरीय आयोग

       सूचना प्रविधिको माध्यमबाट ज्ञानमा आधारित समाजको निर्माण र तत्सम्बन्धी उद्योगहरुको स्थापना, विकास र विस्तारद्वारा रोजगारीको अवसर श्रृजना गर्ने र गरिबी निवारणमा सघाउ पुर्‍याउन सूचना तथा संचार प्रविधिको क्षेत्रमा आवश्यक समन्वय गरी सहजकर्ता, प्रवर्द्धक र नियन्त्रकको रुपमा कार्यहरु राष्ट्रिय स्तरमा सम्पादन गर्न, गराउन मन्त्रिपरिषद्को २०६० भाद्र ८ को निणार्नुसार आयोगको स्थापना भएको हो । सम्माननीय प्रधानमन्त्रीज्यूको अध्यक्षतामा रहेको यस आयोगमा नेपाल सरकारका सम्बद्ध मन्त्रालयका सचिवहरुका साथै निजी क्षेत्रको समेत प्रतिनिधित्व रहने व्यवस्था छ ।

नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान

       विज्ञान तथा प्रविधिको विकास, अनुसन्धान र प्रवर्द्धन गर्ने, विज्ञान तथा प्रविधिको क्षेत्रमा कार्यरत प्रतिभावान वैज्ञानिक एवं प्राविधिज्ञहरुलाई प्रोत्साहन र कदर गर्ने र उपयुक्त प्रविधि पहिल्याउने जस्ता उद्देश्यहरु हासिल गर्न २०३९ मा यस प्रतिष्ठानको स्थापना भएको हो । नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान ऐन, २०४८ बमोजिम स्वायत्त संस्थाको रुपमा यो प्रतिष्ठान संचालित छ ।